Tot voor kort dachten wij dat de oudste foto van een Laukens deze van Dorothé Laukens (Achel 21/8/1817 – Antwerpen 4/3/1889) was, een foto die begin de jaren zeventig van de negentiende eeuw in Antwerpen werd genomen (zie verder), tot bleek dat er een nog net oudere foto bestaat, die een vijftal jaren ouder is, en die waarschijnlijk herbruikt werd naar aanleiding van het overlijden (in droevige omstandigheden) van Peter Joannes Laukens (Helmond 29/9/1826 – 13/10/1889).
1. De foto van Dorothé Laukens (Achel 21/8/1817 – Antwerpen 4/3/1889).
In de nalatenschap van mijn schoonmoeder vonden we een oude foto met als opschrift Dorothé Laukens. Merkwaardig alleszins, aangezien mijn schoonmoeder Winkeler heette en haar voorouders stamden uit Friesland in het Noorden van Nederland.
Dorothé Laukens was ons niet onbekend en aangezien ze overleed in 1889, is deze foto minstens 130 jaar oud. Voldoende reden dus om een poging te ondernemen om deze foto exacter te dateren, en ons vermoeden bleek bevestigd: Het is één van de oudst gekende foto’s waarop een naamgenoot is weergegeven: Fotograaf Ch. P. Peeters was immers in Berchem actief in de periode ca 1866 – ca 1872, dus moet die foto ergens in die periode genomen zijn. Om tot een nauwkeurigere datering, op basis van de gebruikte techniek en van stijlkenmerken, te komen, moeten we een beroep doen op een specialist terzake, waarover verder meer.
Wie was Dorothé Laukens?
Dorothé Laukens werd geboren op 21 augustus 1817 in Achel, als rechtstreekse afstammelinge van Herman Laukens, onze naamgever uit de vijftiende eeuw. Dorothé kreeg de familienaam van haar ongehuwde moeder, Anna Mechtildis Laukens. Dertien jaar oud, in 1830, verhuisde ze samen met haar moeder naar ’s-Hertogenbosch.
Dorothé huwde op 24/5/1845 met Hendricus Johannes Hurts. Zij had toen al een dochter – Anna Laukens – geboren op 14/6/1843. Hendricus Hurts, die het kind bij de geboorte ook had aangegeven, erkende het kind in de huwelijksakte. Nadien kreeg het echtpaar nog 7 kinderen, die allen in ’s-Hertogenbosch het levenslicht zagen. Later verhuisde het gezin naar Antwerpen. Waarom weten we niet, wanneer dit gebeurde hebben we via de bevolkingsregisters en de rapporten van de vreemdelingenpolitie nagenoeg dag op dag kunnen achterhalen. Zoals we echter verder zullen zien zijn de verschillende leden van het gezin niet samen naar Antwerpen gekomen.
Nicolaus Laurentius Winkeler – de overgrootvader van mijn echtgenote – was ook geboren in Den Bosch (20/12/1846), als zoon van Nicolaas Cok Winkeler (Leeuwarden 31/7/1810 – Antwerpen 6/11/1888) en van Antonia Maria Van Weert (’s-Hertogenbosch 13/5/1822 – Antwerpen 19/3/1892). Hij zou op zesjarige leeftijd, dus rond 1852, naar Antwerpen verhuisd zijn.
Nicolaus Laurentius Winkeler heeft een merkwaardige carrière doorlopen (zie: http://www.schoonselhof.be/2bfredegandus/winkeler%20nicolaas.html): Hij was eerst behanger, en in 1873 was hij actief als acteur. In 1879 werd hij onderwijzer. Daarna (vanaf 1885) kwam zijn carrière als journalist en schrijver. Hij was 44 jaar journalist bij het Handelsblad. Hij was ook actief in het “Bestendig Ondersteuningscomiteit van het kindergasthuis Louise-Marie”.
Terug naar de foto
Om de foto exacter te dateren deden we een beroep op Peter Eyckerman, gespecialiseerd in fotogenealogie: het dateren van 19de- en vroeg 20ste-eeuwse foto’s, en het onderzoek naar dito fotografen. Hij is auteur van tal van artikelen over het onderwerp, en maker van de website http://spoorzoeker.petereyckerman.be/ . Dé geknipte persoon dus om de foto eens nader te bekijken.
Peter schreef ook een reeks artikels onder de noemer “Beelden uit het verleden” in de Vlaamse Stam, het driemaandelijks tijdschrift voor familiegeschiedenis van Familiekunde Vlaanderen. In het eerste nummer van 2016 werd zijn analyse van de foto mee opgenomen, en we zijn blij dit gedeelte met toestemming van de auteur hieronder integraal over te kunnen nemen.
“De alleroudste cartes-de visite
Lezer Herman Laukens stuurde deze carte-de-visite in. De heer Laukens dateerde de foto al op basis van fotograaf Charles P. Peeters, die was gevestigd in Berchem op de Grande Chaussée 88 van ca. 1866 tot ca. 1872. Hij was later nog actief op verschillende adressen tot 1903. Een datering tot op een periode van 6 jaar is zeker al niet slecht, maar kan het nog nauwkeuriger?
De afmetingen van de kaart bedragen 10 x 6,2 cm, de dikte ongeveer 0,5 mm. Cartes-de visite werden iets groter en vooral veel dikker in de loop van de tijd, van 0,5 mm dik in de jaren 1860 tot 1,2 mm of meer na 1890. Afmetingen van 10 x 6 cm en een dikte van 0,5 mm plaatsen deze foto in de jaren 1860. Maar afmetingen zijn wel de minst nauwkeurige indicatie voor datering.
Als we naar de foto kijken en de kenmerken van de voorgaande voorbeelden in acht nemen dan zien we het volgende: de pose is typisch jaren 1860, de vrouw is ten voeten uit afgebeeld; de achtergrond is minder sober dan de gewoonte in de jaren 1860, we zien een lambrisering, een bedrukt doek en een tafeltje met een plant. Dat zijn al aanwijzingen dat de foto mogelijk van de vroege jaren 1870 dateert. Bovendien is de opdruk op de achterzijde een stuk drukker en groter dan de gewoonte was in de jaren 1860 en de hoeken van het karton zijn duidelijk afgerond.
Deze foto is dus hoogstwaarschijnlijk genomen ca. 1870-1872. Om zekerder te zijn is een vergelijking met andere foto’s van dezelfde fotograaf noodzakelijk. Veranderde de stijl van zijn CDV’s in die 6 jaar? Ik beschik maar over één andere foto van Peeters, ze heeft duidelijk oudere kenmerken: rechte hoeken (afgesleten door gebruik), geen opdruk op de voorzijde en een eenvoudige stempel op de achterzijde.
Verder zien we een oudere vrouw met eerder sobere en eenvoudige zondagse kledij, die niet bijzonder modieus is, maar wel de stijlkenmerken van die tijd heeft. Omdat ze zit is de vorm van haar rok niet te zien, een belangrijk kenmerk voor die tijd. Waarschijnlijk behoort ze dus niet tot de burgerij en is ze niet heel welgesteld, mogelijk is de foto door één van haar kinderen betaald. De typische bloemenkapjes waren lange tijd in trek in die leeftijdsgroep, je ziet ze ook nog vaak bij oudere vrouwen na 1900. Het boek op haar schoot suggereert dat ze kan lezen en schrijven.
De afgebeelde vrouw is vermoedelijk Dorothé Laukens (°Achel 21/8/1817 †Antwerpen 5/3/1889). Ze was in ‘s-Hertogenbosch gehuwd met Hendricus Johannes Hurts, een schoenmakersknecht, en later, wellicht voor 1874, verhuisde het gezin naar Antwerpen. Dorothé ondertekende haar huwelijksakte, dus ze kon inderdaad schrijven.
Het opschrift “Grootmoeder Winkeler” wijst op het feit dat haar dochter Johanna Elenora Hurts in 1874 in Antwerpen huwde met Nicolaus Laurentius Winkeler. Dat opschrift is er duidelijk veel later opgebracht en het is ook niet echt correct. Er bestaat namelijk een foto van de echte grootmoeder Winkeler, de moeder van Nicolaus Laurentius Winkeler. Maar het is toch een aanwijzing voor de link met Winkeler.
Zoals de heer Laukens zelf suggereerde is een mogelijke reden voor de foto het huwelijk van één van de kinderen. De foto is in Berchem genomen, de meeste mensen in de stad kozen een vaste familiefotograaf in de buurt, daarom zijn de woonplaatsen ook interessant voor verdere analyse. Als de datering en identificatie juist zijn, dan zou Dorothé op de foto 53 à 55 jaar oud zijn. Dat lijkt plausibel, ze is zeker in de 50 jaar oud, zo niet ouder. Er is zodoende niets dat de identificatie van de heer Laukens in twijfel trekt.
Verder genealogisch onderzoek is nodig om te weten wanneer ze juist verhuisden, met wie de andere kinderen huwden, of ze welgestelder waren, waar ze woonden, zijn er nog foto’s in de familie van dezelfde fotograaf en welke tak is dat dan, enz… om de analyse van de foto te bevestigen.”
Onderzoek naar de woonplaatsen van de familie Hurts-Laukens (Met dank aan Jan Laukens voor zijn opzoekingen!)
Volgens een verslag van de vreemdelingenpolitie komt Maria Wilhelmina Hurts op 29 juni 1863 – nog geen 16 jaar oud – naar Antwerpen,. Ze is echter al uitgeschreven in Den Bosch op 19 mei, en sedert 20 mei in het land. Ze woont volgens het verslag in de Schermersstraat (“rue des escrimeurs”) nr 11 in de vierde wijk. In de bevolkingsregisters vinden we haar terug in de Schermersstraat nr 4 vanaf 26 juni 1863, dus niet op nr 11. Wél vinden we verschillende Hurtsen op dat laatste adres. Mogelijk heeft ze het adres van familie opgegeven bij haar aankomst. Ze is volgen het register meid, waarschijnlijk inwonend.
Maria Wilhelmina huwde op 30/11/1872 met Josephus Henricus Albertus Govers. Bij haar overlijden op 28/2/1881 woonde ze in de Lange Leemstraat 22.
Hurts Joanna Eleonore komt, weer volgens een verslag van de vreemdelingenpolitie op 28 augustus 1863 naar Antwerpen. Ze is uitgeschreven in ’s-Hertogenbosch op 13 augustus 1863. Haar adres in Antwerpen is St-Paulusstraat 22 in wijk 1. Ze is “servante”, dus dienstmeid. In het bevolkingsregister vinden we haar terug op dat adres, mogelijk was ze er als meid inwonend. Ze wordt, komende van Den Bosch, ingeschreven op 22 augustus 1863, en vertrekt terug naar Den Bosch op 7 juli 1864.
In een derde verslag van de vreemdelingenpolitie lezen we dat de familie op 13 maart 1874 naar de Vrijdagmarkt nr 19 (“Chez Verrijck”) wijk 4 verhuisd. Daarvoor woont het gezin in de Bakkersstraat nr 20 in Berchem. Nog volgens dit verslag is de familie sinds 20 april 1867 in het land aangekomen. En het gezin staat inderdaad in de bevolkingsregisters op dit adres. Het bestaat dan uit: Henricus Joannes Hurts en Dorothea Laukens, en hun kinderen Joanna Eleonora, Josef Henricus, en Bartholomeus Hurts. Voor Joanna Eleonora is het dus de tweede maal dat ze naar Antwerpen verhuist.
Waar Maria Wilhelmina dan wel verblijft weten we niet. Ze huwt in Antwerpen op 30 november 1872 met Josephus Henricus Albertus Govers, huisschilder.
Joanna Eleonora Hurts huwt – anderhalf jaar later – op18 juli 1874 in Antwerpen met Nicolaus Laurentius Winkeler, op dat ogenblik behangersgast. Nicolaus/Nicolaas werd later toneelspeler, journalist van het Handelsblad en schrijver.
Het gezin Hurts-Laukens verhuist nog maar eens op 10 augustus 1874: naar de Molenstraat 49 in de achtste wijk, de wijk die we nu “Het Zuid” noemen. De familie bestaat dan uit: Henricus Joannes Hurts en Dorothea Laukens, de kinderen Josephus Petrus (1852), Bartholomeus (1855) Hurts , en verder de neven Willem Gerardus (1852) en Franciscus Antonius Hurts (1851). Josephus Petrus verhuist later (10 augustus 1879) naar de Gretrystraat 59, Bartholomeus naar de Kloosterstraat 32 op 26 mei 1881. Franciscus Antonius komt op het adres Zand 53 terecht op 21 november 1874; hij heeft dus maar enkele maanden in het gezin gewoond.
Conclusie: datering van de foto wordt bevestigd
Dorothea Laukens verblijft dus vanaf 20 april 1867 in de Bakkerstraat nr 20, en verhuist naar de Vrijdagmarkt op 13 maart 1874. De Bakkerstraat is sinds 1920 de Ferdinand Coosemansstraat. Aangezien Petrus Peeters, de fotograaf, letterlijk om de hoek woonde op de Grote Steenweg 88, ligt het voor de hand dat de foto getrokken is vóór 13 maart 1874. Een dergelijke foto werd genomen bij bijzondere gelegenheden, bijvoorbeeld huwelijken. Op 30 november 1872 huwde Maria Wilhelmina, op 18 juli 1874 Joanna Eleonora. Aangezien de foto uiteindelijk bij de nakomelingen van Joanna Eleonora is terecht gekomen, zouden we kunnen veronderstellen dat ze genomen is ter gelegenheid van dit laatste huwelijk, dus begin 1874. Het kan uiteraard ook dat het toch vroeger was, mogelijk vóór het huwelijk van de andere dochter einde 1872. Deze datering stemt overigens meer overeen met de periode dat de fotograaf volgens de “Directory of Belgian Photographers” op dat adres actief was (ca 1866 – ca 1872). De conclusie van Peter Eyckerman dat de foto in de vroege jaren 70 is genomen wordt hiermee bevestigd.
2. De foto van Peter Joannes Laukens (Helmond 29/9/1826 – 13/10/1889).
Van Nico Ravensbergen, echtgenoot van Anne-Marie Laukens – via de Helmondse tak afstammend uit Achel – ontvingen we onderstaande scan van een foto uit een oud fotoalbum, waarop een echtpaar afgebeeld stond. Volgens de familieoverlevering zou dit de foto zijn van het Petrus Johannes Laukens (Helmond 17/8/1826 – 13/10/1889) en Catharina Huberta Jacobs (Helmond 29/9/1829 – 22/1/1895).
Peter Johannes kwam op zondagavond 13 oktober 1889 om het leven bij een caféruzie. Elders op onze website staat dit uiterst droeve verhaal beschreven; zie Laukens in aanraking met het gerecht: waar zie je de naam liefst niet verschijnen?.
Als de personen op de foto inderdaad bovengenoemd echtpaar zijn, dan moet de foto dus voor 13/10/1889 zijn genomen, maar wanneer dan wel?
De personen op de foto lijken duidelijk niet zo oud; we schatten ze zeker onder de vijftig, zelfs eerder veertig jaar oud. Dus zou de foto dateren van de jaren zestig, hoogstens begin de jaren zeventig. Maar de fysische eigenschappen van de foto (afmetingen, dikte, afgeronde hoeken) lijken dan weer te wijzen op een meer recentere datum… Tijd dus om een échte specialist in te schakelen; en waar kunnen we dan beter terecht dan bij Peter Eyckerman, die ook de foto van Dorothé Laukens destijds gedateerd heeft ().
Zijn conclusies zijn op zijn minst verassend te noemen:
De conclusies van Peter Eyckeman:
“Aanvullende gegevens:
- 62x103mm
- Dikte 1 mm
- Hoeken zijn iets afgerond
- De snede is goudkleurig
- Aan de achterzijde heeft een vliesdun velletje gezeten dat alleen aan de bovenkant vastgelijmd zat -> dat was een pergamijn beschermvelletje dat je over de foto kon leggen.
- Volgens de familie zou het hier gaan over Peter Johannes Laukens (Helmond 17/8/1826 –
13/10/1889) en zijn echtgenote Catharina Huberta Jacobs (Helmond 29/9/1929 – 22/01/1895). PeterJohannes Laukens overleed na een uit de hand gelopen caféruzie. De foto dateert dus van voor 13/10/1889.
- Elementen voor datering van het object:
- Afmetingen wijzen op 1870-1890 en dikte wijst op 1885-1890. Maar dat zijn heel algemene
dateringen met veel afwijkingen. - De afgeschuinde vergulde snede is typisch iets voor de periode 1890-1900.
- Afgeronde hoeken was de norm tussen 1870-1900.
Deze afdruk is hoogstwaarschijnlijk in de jaren 1890 gemaakt.
De inhoud van de foto:
- Een vrouw en een man
- Een derde persoon, tussen hen in, is weggeretoucheerd. Je ziet nog de contouren van zijn
hoofd, zijn vest, zijn handen op de schouders van de zittende personen.
De verwijderde persoon was zeker heel vertrouwd met het koppel, anders zou hij (waarschijnlijk een man aan de sporen te zien) zijn handen niet op hun schouders leggen. Mogelijk is het een zoon van het koppel. - Het beeld is niet scherp
- De mode dateert van midden jaren 1860, ± 1864-1867.
- Ik schat de mensen rond de 40 jaar oud
Het gaat om een reproductie uit de jaren 1890 van een foto uit de jaren 1860.
Waarom een reproductie?
Een klassieke gelegenheid daarvoor is een overlijden. In dit geval zou het best kunnen dat het overlijden van Peter Johannes Laukens in 1889 de aanleiding is voor de reproductie, ter herinnering voor de nabestaanden. De derde persoon die er ook op stond was niet relevant voor zo’n herdenkingsfoto en werd dus verwijderd. “
Onze conclusie
Het lijkt er dus op dat de originele foto, waarvan deze is afgeleid, genomen is midden de jaren zestig van de negentiende eeuw. Bij de herdruk na 1889 werd een persoon tussen de zittende figuren weggeretoucheerd. Gezien de houding van deze persoon (tussen beide, hand op de schouder van elke partner) en de grootte van de gestalte is dit een jongeling, eerder een kind, en waarschijnlijk de oudste zoon van het echtpaar: Joannes Peter, geboren op 4 september 1855, en dus tien à twaalf jaar toen de oorspronkelijke opname gemaakt werd (1864-1867).
De vermelde reden waarom Joannes Peter werd weggeretoucheerd lijkt ons zeer plausibel. Het is dus hopen dat vroeg of laat de originele opname toch nog opduikt!
Een merkwaardig toeval
De opname van Peter Joannes Laukens is dus de op dit ogenblik de oudst gekende foto van een Laukens, die een vijftal jaren voor de foto van Dorothé Laukens werd gemaakt. Maar: het blijft in de familie, want Dorothé Laukens was een volle nicht van Peter Johannes, wiens vader Daniel Laukens een broer was van Anna Mechtildis Laukens, de moeder van Dorothé!
Oproep:
De datering van oude foto’s is een boeiend thema binnen de genealogie: de bovenstaande analyse toont aan dat er meer mogelijk is dan men op het eerste zicht zou denken!
Daarom volgende oproep: hebben jullie nog oude foto’s waarvan je vermoedt dat er naamgenoten op staan van Laukens? Laat het ons weten via het contactformulier. Misschien wordt een foto uit jouw familiearchief één van de oudste, en misschien wel dé oudste, opname van een Laukens!